مجله ترکمنی میراث آنلاین - کاکرد رصدخانه ای آلاچیق ترکمن

موضوع :مقالات

كاركرد رصد خانه اي

آلاچيق تركمن

مقدمه
مسكن به عنوان مهم ترين نياز بشر از بدو خلقت تاكنون مطرح بوده است . انسانهاي اوليه بر حسب غريزه خود غارها را به عنوان مسكن و جان پناه در مقابل تغييرات جوي و فصلي از قبيل سرما ، گرما ، بارش برف و باران و وزش بادهاي شديد و در امان ماندن از حملات حيوانات درنده انتخاب نمودند .
بيشتر شدن جمعيت ، انسان را مجبور به تفكر كرد تا بتواند مشكل مسكن خود را با استفاده از چوب درختان و سنگ ها تا حدودي برطرف نمايد . گسترش جمعيت و پراكنده شدن انسان ها در موقعيت هاي جغرافيايي مختلف ذهن انسان را بر آن داشت تا با توجه به موقعيت اقليمي منطقه مسكوني متناسب با شرايط آن منطقه بسازند . با بيشتر شدن جمعيت انسان ها قوميت و طوايف مختلف نيز بوجود آمدند .
قوم تركمن نيز يكي از اين اقوام مي باشد . اكثريت قوم تركمن دامداري را به عنوان خود انتخاب نمودند . داشتن خانه هاي ثابت براي قوم تركمن كه دامدار بودند و مجبور بودند براي تهيه علوفه و چراي دامهايشان دائما در حال كوچ باشند ، مشكلاتي را بوجود مي آورد . اين مسئله مردان قوم را برآن داشت تا بتوانند با درنظر گرفتن امكانات موجود خود خانه اي طراحي نمايند تا بتوانند بصورت متحرك قابل جابجايي باشد و در حداقل زمان ممكن آن را برپا نمايند و در زمان كوچ نيز براحتي بتوانند آنرا جمع نمايند و كار حمل و نقل آن نيز توسط حيواناتي چون اسب يا شتر امكان پذير باشد و در عين حال از استحكام زيادي نيز برخوردار باشد تا بتواند در مقابل عوامل جوي همچون بادهاي شديد ، بارش هايي همچون برف و باران ، زمين لرزه ايستادگي نمايد و در تابستان و زمستان نيز مورد استفاده قرار گيرد . يكي ديگر از مواردي كه به اين نكته دقت زيادي بايد مي شد در نظر گرفتن فصول ، ماه ها ، و روزهاي سال و طلوع و غروب خورشيد بوده است . آنها توانستند با در اختيار داشتن مواد اوليه بسيار ساده همچون چوب درختان و پشم گوسفندان خود خانه اي طراحي و بسازند كه تمامي نيازهاي آنان را برآورده نمايد به اسم آغاچ اوي ( آلاچيق ) . اسكلت آلاچيق بوسيله برش و حالات دادن به چوب درختان و اتصال آنها به شكلي كاملا كارشناسي شده تهيه نمايند . پوشش آنرا نيز با استفاده از پشم گوسفندان و با درست كردن نمدهايي مناسب نقاط مختلف آن تهيه نمايند . استحكامات آنرا نيز بوسيله بافته هايي بصورت فرش و يا جاجيم به شكل نوارهايي پهن و نازك در نظر بگيرند .

اجزاي آلاچيق تركمني (اوي )

اجزاي اصلي تشكيل دهنده آغاچ اوي (‌آلاچيق ) عبارتند از :
تاريم : قسمت پايين اوي ( ديواره ) را تشكيل مي دهد ، تعداد 4 عدد تارم در ساختمان آلاچيق وجود دارد . هر 1 تاريم از 44 قطعه چوب ( 20 عدد كامل و 24 عدد برش خورده ) تشكيل مي شود . قطعات چوب بوسيله پوست شتر ( ناحيه گردن ) با سوراخ كردن آنها بصورت ضربدري ( آكاردئوني ) بر روي همديگر گره زده مي شوند ، چوبها به گرد اين محور قابل چرخش بوده و تمامي قطعات نيز براحتي باز و بسته مي شوند و با باز شدن آنها اشكالي بصورت لوزي بوجود مي آيد . تاريم ها را بوسيله طنابي به همديگر مي بندند و از اتصال آنها فضايي استوانه اي به قطر 5/5 متر و محيط 16 متر ، شكل مي گيرد . در قسمتي از تاريم ها كه به در متصل مي شوند ، قطعه اي كه به در وصل مي شود از ديگر چوبها ارتفاعي مختصر بلندتر دارد ، بلندي ارتفاع آن نيز به خاطر آن است كه تا بتواند تكيه گاهي محكم براي در باشد . ارتفاع تاريم ها در حالت جمع شده 20/2 سانتيمتر و در حالت باز شده ( حالت برپا كرده ) حدود 70 /1 سانتيمتر مي باشد .
اوق : چوبهايي به شكل كماني در حدود 60 عدد كه نوك آنها تراش خورده و انتهاي آنها پهن تر است . داراي 2 سوراخ مي باشند كه طنابهاي نسبتا نازك پشمي به آنها متصل مي باشند . قسمت نوك اوق ها درون سوراخهايي كه دور توينوك وجود دارد قرار مي گيرند و قسمت ديگر آن به قسمت بالاي تاريم ها كه نقطه اتصال دو قطعه مي باشد و شكل 7 را تشكيل مي دهد ، بوسيله طنابهايي انتهاي اوق ها گره زده مي شود . 4 عدد از اوق ها بالاي قسمت سوراخ هاي طاق در ورودي آلاچيق قرار مي گيرد . اوق ها به همراه توينوك ، فضاي گنبدي اوي را شكل مي دهند .
توينوك : قسمت بالاي دايره اي شكل آلاچيق مي باشد ، كه حالت پنجره و يا هواكش را نيز دارد . اين قسمت از 3 تعداد چوب قوس دار ساخته مي شود و از قسمت بيروني شكلي برآمده را تشكيل مي دهد . در محل توينوك سوراخ هايي تعبيه شده است كه اوق ها درون آنها جاي مي گيرند.
ايشيك : عبارت است از 2 قطعه چوب بلند به ارتفاع در كه قسمت بيروني آن داراي شياري مي باشد كه 4 قسمت انتهايي تاريم ها در درون آن شيارها قرار مي گيرد و بوسيله طناب به در بسته مي شود ، 2 قطعه چوب نسبتا پهـن نيــز در قسـمت بالايـي ( طاق ) و يكي ديگر نيز در كف قرار مي گيرد . در طرفين اين چوبها سوراخي وجود دارد كه برآمدگيهاي قسمت بالايي و پاييني در ، درون آن قرار مي گيرد . جنس در از تخته هاي پهن مي باشد كه معمولا از چوب درخت توت يا نراد بوده است .
قاميش : عبارت است از 2 تكه نوار پهن به ارتفاع حدود 70/1 سانتيمتر است كه با برش دادن ني بصورت قدي و پنج بافتن آن به شكل حصير تهيه مي شود . قاميش به دور تاريم ها كشيده مي شود . قاميش تكه سومي نيز دارد ، كه طولي در حد فاصله باقيمانده ميان دو قاميش ديگر دارد ، از اين قاميش در مواقعي كه هوا سرد است استفاده مي شود . و در مواقعي كه هوا گرم است با برداشتن آن ، هوا درون آلاچيق جريان مي يابد .
كچه : پوشش نمدي آلاچيق را گويند كه به 3 قسمت تقسيم مي شود . الف) نمدهايي كه روي تاريم ها را مي پوشانند و 4 عدد هستند . اين نمدها مستطيل شكل مي باشند و دورلوق نام دارند . ب) اوزوك تكه هايي ذوزنقه شكل نمد ، كه تعداد آن 2 عدد است و بر روي اوق ها كه شكلي گنبدي شكل به خود گرفته اند ، انداخته مي شود . ج ) آخرين قطعه از اين پوشش كه به شكل دايره است سرپيك مي گويند . سرپيك در قسمت تاج آلاچيق كه توينوك در آن قرار دارد سوار مي شود ، عرض سرپيك در حدود 20 الي 30 سانتيمتر از توينوك بيشتر مي باشد و دور آن تعدادي طناب نصب مي شود تا به تاريم ها بسته شود تا وزش باد نتواند آنرا از جا بكند . طراحي و ساخت نمدها به عهده زنان قوم تركمن مي باشد .
دورلوق ياقا : نواري پهن به عرض 30 سانتيمتر و طول 16 متر . در دو طرف آن طناب هايي وجود دارد كه بوسيله آنها دورولق ياقا را در قسمت بالايي تاريم ها محكم مي بندند ( دورلوق ياقا به عمود ايستادن و منظم تاريم ها كمك مي كند ) .
بيل يوپ : بيل يوپ نيز نواري است به طول 16 متر ، اما با پهنايي بيشتر از دورلوق ياقا ، بيل يوپ وظيفه كمربند اين خانه چوبي را به عهده دارد تا بتواند وزن قسمتهاي ديگر را كه بر روي تاريم ها سوار مي شوند و فشار آنها مستقيما به تاريم ها وارد مي شود را تحمل نموده و در برابر بادهاي شديد نيز مقاومت نمايد .
دوزي : دو قطعه نوار باريك و جاجيم بافته است كه بوسيله آنها فاصله تك تك اوق ها را با چرخاندن دور آنها تنظيم كرده و محكم مي بندند . مانع متلاشي شدنشان در موقعي كه نمد اوزوك را سوار كردن شود .
تارپ ياپار :‌ قطعه ايست تشكيل شده از نمد و حصيــر ، نمــد را بــر روي حصير مي دوزند كه استحكام پيدا كند و بتواند مانع ورود بادهاي سرد زمستاني بداخل آلاچيق شود .
اورقان :‌ طنابي است كلفت از جنس پشم كه در مواقعي كه بادهاي بسيار شديد مي وزد از آن استفاده مي كنند . طناب را از بالاي سقف آلاچيق عبــور داده و توســط 2 عدد پايه چوبي به زمين وصل مي شود.
قازيق : ميخ هاي چوبي كوچك هستند كه از آنها نيز در مواقع وزش بادهاي شديد استفاده مي شود . آنها را در كنار تاريم ها به زمين مي كوبند و بوسيله طنابهايي آنها را به تاريم ها مي بندند .

كاركرد رصدخانه اي اوي تركمن

ساختمان آلاچيق تركمن به قدري دقيق و حساب شده طراحي شده است كه نشان از اوج دقت و ارزش زمان در زندگي اين قوم مي باشد .
تعداد قطعات به كار رفته در اين ساختمان ، جهت و سمت برپا كردن آلاچيق ، داشتن حالت نيمكره اي ساختمان كه شكل رصدخانه را دارد دليل بر اين ادعا مي باشد . ( ساختمان رصد خانه هاي امروزي نيز به شكل نيمكره طراحي مي شود )
چهار تكه بودن تاريم ها نشان 4 فصل بودن سال است . تعداد 60 عدد بودن اوق ها و تنظيم آنها به مقدار 6 درجه نيز روزهاي سال را نشان مي دهد .
در زمان برپا كردن آلاچيق سمت آن دقيقا به سمت جنوب بايد باشد . جهت بوسيله در ، مشخص مي شود يعني جهت در حتما بايد به سمت جنوب باشد .
در فصل بهار خورشيد درست از قسمتي كه دو عدد تاريم به هم وصل مي شود ، طلوع مي كند و درست در قسمت مقابل و در همان زاويه غروب مي كند . به تدريج كه به تابستان نزديك تر مي شويم طلوع و غروب خورشيــد به سمــت شمال ادامـه مي يابد .
در مدت سه ماه خورشيد بيشترين مسافت ممكن را طي مي كند و به شمالي ترين نقطه كه مي تواند طلوع و غروب كند ، مي رسد . فاصله اي كه در اين مدت طي كرده است به 5 عدد از شبكه هاي يك تاريم مي رسد ، يعني در هر 18 روز يك شبكه را طي مي كند و در اين فاصله بين اولين طلوع فروردين تا اولين طلوع تير ماه ، طلوع و غروب خورشيد سي درجه تغيير مسير مي دهد . از اول تير ماه طلوع و غروب خورشيد دوباره به سمت جنوب تغيير مسير مي دهد . اول تير ماه طولاني ترين روز سال و كوتاه ترين شب سال را شاهد خواهيم بود . در اول مهر ماه طلوع و غروب خورشيد به مياني ترين نقطه آلاچيق مي رسد و اين بار به سمت جنوب ادامه مسير مي دهد و اين بار نيز پس از 90 روز به نهايي ترين قسمت جنوبي كه خورسيد طلوع و غروب مي كند مي رسد . اين بار خورشيد 30 درجه به سمت جنوب تغيير مسير داده است . از آخرين روز بهار تا آخرين روز پاييز خورشيد 60 درجه مسير خود را تغيير مي دهد . شب يلدا نيز آخرين و طولاني ترين شب سال درست آخرين شب فصل پاييز است . پس از آن به مرور طول روزها بيشتر و شب ها ها كوتاه تر مي شود . در اول دي ماه دوبـاره خورشيــد به سمت شمال بــر مي گردد .
اين معلومات بسيار ارزشمند را قوم تركمن با دقت در تغيير فصول سال ، جهات طلوع و غروب خورشيد ، كوتاه و طولاني شدن شب و روز توانسته اند كسب نمايند و با در نظر گرفتن اين تغييرات و شرايط زندگي خودشان كه همان كوچ نشيني و دامداري بوده است ، توانسته اند خانه اي بسيار دقيق و حساب شده را طراحي و بسازند تا بتوانند در اسرع وقت خانه را بر پا كنند و هر وقت هم خواستند همان خانه را جمع كرده و توسط دو شتر به هر كجا كه كوچ كردند ببرند و دوباره در همان خانه سكونت گزينند و هم بتوانند به سادگي با دقت در مسير طلوع و غروب و تابش نور خورشيد از موقعيت زماني خود آگاه باشند . در دوره اي طولاني تركمن ها آموختند تا از اوي خويش براي رصد مكان ستارگان و تعيين جهت و ساعت روز استفاده كنند .

تهيه و تنظيم : سليمان كاملي كم ـ دانشجوي كارشناسي معماري

منابع : 1-تركمن هاي ايران ، محمد رضا بيگدلي ، انتشارات پاسارگاد تهران 1365
2-آلاچيق تركمن ، سيد علي اصغر شريعت زاده ، ميراث فرهنگي 1366

نویسنده عبدالرحمان نورالديني _ مدیر وبلاگ|جمعه 1387/12/09,15:50|

نظرات:()

آخرين مطالب ارسالي