مجله ترکمنی میراث آنلاین - شناخت ايلات و عشاير تركمن

موضوع :آداب و رسوم تركمن

ساختار ايلي تركمن ها

گروه بندي تركمن ها را مي توان در گروه مكاني و سنتي بررسي نمود .گروه هاي مكاني « يورت » يا « يورد / منطقه » ، « اوبا / روستا » و « سيرقن / رديف » مي باشد . اوبا عبارت است از چند « اوي / خانه » كه ممكن است در بعضي موارد در دو رديف تشكيل شود . در اين صورت هر يك از رديف ها به « سيرقن » معروف مي شود . معمولا خانوارهاي يك سيرقن با همديگر نسبت به ساير اعضاي « اوبا » داراي خويشاوندي نزديكتري مي باشند . بنابراين مي توان گفت كه سيرقن واحد همگن كوچكتري در داخل اوبا مي باشد . يورت محدوده هر طايفه يا تيره را مي گويند كه در آن چندين اوبا جاي گرفته است . بدين صورت مي توان واحدهاي سكونتي تركمن ها را به صورت ذيل نشان داد :

يورت --- اوبا --- سيرقن --- اوي ( آلاچيق )

گروه هاي سنتي

تركمن ها به 9 ايل تقسيم مي شوند كه هر كدام از آنها به نوبه خود تقسيمات كوچكتري دارد . اين گروه بندي ها در گذشته واجد اهميت بسياري بوده و به قول تركمن شناس معروف « وامبري »‌ : « هيچ تركمني نيست كه از همان اوان طفوليت طايفه و تيره خود را نداند و تفاخركنان تعداد نفرات و ميزان قدرت آن را شرح ندهد ... وقتي به يك نفر از افراد تعدي شود ، تمام ايل متفقا تقاضاي استرضاء خاطر او را مي نمايند . »

البته در مورد ايل ها ، طوايف و تيره هاي تركمن تشتت آراء وجود دارد . بعضي آن را 9 و بعضي تا 24 نيز ذكر كرده اند . همچنين در مورد تقسيمات تيره هاي مختلف نيز تشتت آراء وجود دارد كه عمده ترين علت آن مي تواند عدم وجود اطلاعات مكتوب قديمي باشد .

ايل هاي موجود در ايران عبارتند از : « يموت » ، « گوگلانگ » ، « تكه » و تعداد بسيار كمي « نخورلي » . ما درباره نحوه پيدايش و انشعاب گروه هاي مختلف ايلي تركمن از همديگر اطلاع دقيقي نداريم چرا كه در اينجا نيز مانند ساير ايلات ،‌گروه بندي نسبي در ميان تركمن ها « در رده هاي پايين ، نسب واقعي بوده ، قابل احراز است و در رده هاي بالا آرماني و غير قابل اثبات . نسب آرماني معمولا با شجره نامه نيمه افسانه اي و نيمه تاريخي ـ فارغ از زمان يا به گذشته هاي دور ـ مربوط است ، توجيه مي شود » بر طبق يكي از اساطير موجود در ميان تركمن ها ، مردي داراي 3 زن بوده و در ايام حاملگي ، هر كدام از زنها از شوهر شكارچي خود تقاضاي گوشتي را مي كنند . شوهر براي زن اولش قوچ كوهي را شكار كرده ، مي آورد . براي زن دومش شكاري پيدا نمي كند در نتيجه ، گرگي را شكار كرده و جگر آن را براي زنش مي آورد . براي زن سومش نيز گوسفندي آبي رنگ كه در ضمن لنگ نيز بوده ، كشته ، مي آورد . هنگام تولد پسران ، زنان از شوهر خود براي آنها تقاضاي اسم مي كنند . شوهر براي پسر اول خود نام « تكه » ( به معناي قوچ كوهي ) را انتخاب مي كند ، براي فرزند دوم نام « يموت » ( به معناي گرگ ) و براي فرزند سوم نام « گوگلانگ » ( به معناي گوسفند لنگ آبي ) را بر مي گزيند .

بعد از ايل ، طايفه قرار دارد . يموت هاي ايران به دو طايفه بزرگ « جعفرباي » و « آتاباي » تقسيم مي شوند . گوگلانگ ها نيز به دو طايفه « دودرغه » و « غايي » تقسيم مي شوند . طوايف نيز به تيره هاي متعددي تقسيم مي شوند . مثلا : آتاباي ها به دو تيره « آق »‌ و « آتاباي » و جعفرباي ها به دوتيره « يارعلي » و « نورعلي » تقسيم مي شوند .

بعد از تيره ، زير تيره يا زير شاخه قرار دارد . مثلا : تيره نورعلي به شاخه هاي قره جه ، كتوك ، پنق ، كلته ، كر ، قرنجيك ، طريك و توراچ تقسيم مي شود . هريك از اين شاخه ها نيز به گروه هاي كوچكتري تقسيم مي شوند كه در نزد تركمن ها در بعضي نقاط به « اروغ » و در بعضي نقاط ديگر به « لاكام / لقب » معروف است . مثلا : شاخه توماج به لاكام هاي « ايري » و « اونق » تقسيم مي شود .

بالاخره هر لاكام از چند خانوار ( تعداد خانوار ممكن است از چند ده تا چند صد تغيير كند ) تشكيل مي شود . بنابراين مي توان ساخت سنتي تركمن ها را به صورت ذيل نمايش داد :

ايل --- طايفه --- تيره --- شاخه ( زير تيره ) --- لاكام ( اروغ ) --- اوي ( خانوار )

در بررسي مسائل ايلي تركمن ها بايد به طوايف مقدس كه به « اولاد » معروفند و داراي جايگاهي ويژه در ساختار ايلي و سياسي مي باشند ، اشاره شود . همچنين از مقوله « قان دوشر » ( خويشاوند خوني ) نيز بعضا باعث ناهمگني هايي در سطح اوباها (روستاها ) مي گردد ، صحبت شود .

طوايف مقدس تركمن

طوايف « آتا » ، « خوجه » ، « شيخ » و « مختوم » خود را از شجره خلفاي راشدين مي دانند . اين طوايف كه در ميان تركمن ها از احترام خاصي برخوردارند « اولاد »‌ ناميده مي شوند و به عنوان طوايف مقدس از آنها ياد مي كنند ، نقش مهمي را در رفع مخاصمات داشته اند . تركمن ها بر اين باورند كه هر كسي به اين طوايف مقدس آسيبي برساند ، مورد عقوبت الهي قرار مي گيرد و به همين دليل طوايف مقدس ، در جنگ ها و مخاصمات طايفه اي مي توانستند به عنوان يك گروه بي طرف و ميانجي در جهت خاموش كردن آتش جنگ و يا حداقل كاهش آن عمل نمايند .

نمودار شجره طوايف مقدس تركمن ها

... كلاب --- قصي --- عبدمناف --- عبدشمس --- عثمان بن عفان --- آتا

هاشم --- علي بن ابيطالب --- خوجه

... كعب بن سعد --- عامربن عمرو --- ابوبكربن قحافه --- شيخ

... رماح بن قرط --- نفيل بن الغري --- عمربن خطاب --- مختوم

قان دوشر ( خويشاوند خوني )

از اختلافاتي كه ممكن است در طايفه پيش بيايد ، قتل نفس است ، كه در اينجا مساله اي به نام « قان دوشر » مطرح مي شود . قان دوشر يا خويشاوند خوني با نظم خاصي تدوين يافته است و به موجب آن تمام كسانيكه تا هفت جد داراي نسب پدري مشترك باشند ، قان دوشر محسوب مي شوند . براي توجيه بهتر مطلب مي توان هفت دايره هم مركز را در نظر گرفت كه در آن اولين دايره خود فرد و برادرانش را در بر مي گيرد . دايره دوم شامل پدر ، عموها و عمو زادگان مي شود و دايره سوم پدربزرگ و برادرانش و برادرزاده هايش را شامل مي شود . اين سيكل تا دايره هفتم ادامه مي يابد و تمام كسانيكه در اين محدوده قرار مي گيرند ، نسبت به همديگر قان دوشر محسوب مي شوند.

در يك قتل نفس ، قان دوشرهاي مقتول مي توانند يك نفر از قان دوشر هاي قاتل را به عنوان مقابله به مثل بكشند . در چنين حالتي ، قان دوشرهاي قاتل به جاي ديگري كوچ مي كنند ولي از آنجا كه قان دوشرهاي مقتول در بدر به دنبال قاتل و قان دوشرهاي او هستند و عدم توانايي در گرفتن انتقام را كشر شأن و توهيني براي خود مي دانند ، بالاخره يكي از آنان را به قتل مي رسانند . معمولا در اين موقع غائله خاتمه مي يابد . ولي ممكن است قان دوشرهاي قاتل به خونخواهي شخصي كه به جاي مقتول كشته شده ( خواه خود قاتل و خواه ديگري ) فرد ديگري از طرف مقابل را بكشند ( اگر چه عرفا اين خونخواهي صحيح نيست ) . كه در اين صورت مساله ادامه پيدا مي كند . حتي در بعضي موارد اين سيكل 4 تا 5 بار نيز تكرار مي شود و بالاخره « ياش اولي ها / بزرگان » و طوايف مقدس پا در مياني كرده و قاتل آخرين مقتول را با طنابي ـ كه دور گردنش بسته اند ـ جلوي در خانه مقتول مي بندند . سپس به خانواده مقتول مي گويند كه شكار شما را آورده ايم و شما مي توانيد ـ و حقتان است ـ كه او را بكشيد ولي به خاطر رضاي خدا و آسايش دنيا و آخرت خودتان مي خواهيم كه از خون او بگذريد و او را ببخشيد . غالبا در چنين مواقعي خانواده مقتول رضايت مي دهند و مسئله « قان دوشر » بين آنها خاتمه مي يابد .

خانواده هايي را كه به اين صورت در بين آنها خون ريخته مي شود « قانلي » مي گويند . قانلي ها نمي توانند در مجاورت هم زندگي كنند و معمولا بستگان قاتل مجبورند در سرزمين هاي قبايل بي طرفي كه نسبتا از خانواده مقتول دور ترند ، به صورت « قونگشي / همسايه » زندگي كنند . قونگشي ها كه آنها را مي توان همسايه يا غيرخودي نيز ناميد ، در اوباي ( روستا ) جديد از تمامي مزايا و حقوق موجود در اوبا استفاده مي كنند ولي در هنگام درگيري و كشمكش ها قوانين اوبا شامل آنها نمي شود .

ساختار سياسي تركمن ها

ساختار سياسي تركمن ها را مي توان با توجه به گروه بندي هاي مكاني ( سكونتي ) توضيح داد . نقش اوليه را در اين ارتباط اوباها ( روستاها ) بر عهده داشتند .

معمولا رياست اوباها بر عهده افرادي با نام « ياش اولي / بزرگسال » يا « آق ساقل / ريش سفيد » قرار داشت . اين افراد همانطور كه از نامشان پيداست ، افرادي مسن هستند كه در طول زندگيشان به نحوي درايت و فراست خود را در كارها نشان داده اند و البته گاهي ثروت نيز در اين امر دخيل بوده است .

در واحدهاي مكاني بزرگتر ( يورت / منطقه ) ابتدا ياش اولي ها اوبه هاي يك يورت را جمع كرده ، تصميم لازم را اتخاذ مي كردند . ياش اولي ها قدرتي جز بر اساس شور و اجماع اوباي خود نداشتند و گاهي مجبور مي شدند جهت مشورت دوباره به اوبا خود برگردند ، زيرا مطمئن نبودند افراد اوبايشان هرچه را كه او مي گويد قبول كنند . لذا اكثرا مي توانستند با توجه به نفوذي كه داشتند نظر خود را به كرسي بنشانند .

اين گردهمايي ها مي توانست در صورت لزوم در سيكل بعدي نيز ادامه يافته و به اتحاد كل تركمن ها منجر شود كه نمونه بارز آن « گردهمايي امچلي » است .

نقش ياش اولي ها نه تنها در مسائل بين طايفه اي بلكه در مسائل داخلي نيز مشهود است . مثلا در اختلافات درون طايفه اي مي توانند همراه « طوايف مقدس » نقش عمده اي را بازي كنند . به عنوان مثال ممكن است در بعضي موارد قان دوشر ، به درگيريهاي طايفه اي بيانجامد و يا شايد ريشه اين درگيريها درمسائل مرتع يا امثال آن بوده باشد . به هر حال در درگيريهايي به اين شكل ، مساله قان دوشر مطرح نمي شود ، بلكه كل طايفه را در بر مي گيرد . در اين درگيريها با قونگشي ها كاري ندارند ولي در صورت شدت يافتن مخاصمات ، كه شايد دامن گير آنها نيز بشود ، قونگشي ها محل را به مقصد يورت ديگري ترك مي كنند .

در درگيريهاي طايفه اي ، افراد هر طايفه سعي در ضربه زدن به طايفه « ياغي » مي نمايند . كه اين ضربه ممكن است كشتن يكي از افراد طايفه دشمن و يا غارت احشام آنها باشد . ( غارت با دزدي فرق مي كند . غارت معمولا در مورد ياغيان انجام مي گيرد . قسم خوردن دروغ و دزدي كردن در نزد تركمن ها دو گناه بزرگ محسوب مي شود . ) در هر دو صورت طايفه مقابل اقدام به مقابله به مثل مي كند . همانطور كه گفتيم در اينجا كاري به قاتل بودن يا قان دوشر قاتل بودن ندارند ، بلكه هر فردي از افراد طايفه متخاصم را به جاي مقتول به قتل مي رسانند . در صورت شدت يافتن تخاصم ، گروه هاي متخاصم دسته مسلح سواره به رهبري كسي كه « بگ » مي نامند ، تشكيل مي دادند . البته اين تخاصمات در صورت تهديد يك دشمن خارجي قوي ، كنار گذاشته شده و همه طوايف در برابر دشمن خارجي متحد مي شوند .

ما هر يك از اين سه مساله ( تخاصمات طايفه اي ، تشكيل گروه مسلح و كنار گذاشتن تخاصمات در برابر دشمن خارجي ) را با ذكر يك نمونه بررسي مي كنيم . ولي قبل از آن بد نيست اشاره اي به چگونگي تشكيل گروه سواره مسلح بكنيم . براي اين منظور ابتدا يك نفر را كه به درايت‌ ، كارداني ، شجاعت ، رزم و ... در ميان مردم معروف است ، به عنوان « بگ » انتخاب مي كنند . سپس براي اين فرد در جايي يك آلاچيق به نام « آق اوي » برپا مي كنند ، كه هسته اوليه اردوگاه نظامي مورد نظر را مي سازد . بعد از آن هر اوباي 10 الي 12 خانواري موظف به فرستادن يك نفر تفنگدار سواره (‌با تمام تجهيزات ) مي شوند . افراد باقي مانده ( يعني كسانيكه به اردوگاه اعزام نشده اند ) موظف به تامين نيازهاي مالي اردوگاه هستند . به كل مراحل بالا « آق اويلي چقارماق / تشكيل آق اويلي » مي گويند .

يك نمونه بسيار بارز تخاصمات طايفه اي ، كشمكش هايي است كه بين آتاباي ها و جعفرباي ها انجام گرفت . نهايت اين مخاصمات تشكيل آق اويلي بود . نورعلي ها فردي به نام « باي قليچ » را به عنوان بگ انتخاب نموده و تشكيل آق اويلي دادند . يارعلي ها نيز تفنگداران خود را در اختيار اين اردوگاه قرار دادند كه منجر به تشكيل سواره نظام جعفرباي ها گرديد . به دنبال مطرح شدن حمله نيروهاي حكومت مركزي و جنبش امچلي ، اين مخصمات كنار گذاشته شد و همگي طوايف تركمن از جمله آتاباي ها و جعفرباي ها به رهبري « عثمان آخوند » متحد شدند .

نظام مالياتي تركمن ها

به نظر « ويليام آيرونز » ساختار سياسي تركمن ها ، ساختاري بود كه با هرج و مرج منظم توضيح داده مي شد . به عبارت ديگر ، فاقد دستگاه هاي نهايي قدرت بودند . به همين دليل تركمن ها داراي نظام مالياتي دقيقي نبوده اند . حكومت ايران و روس نيز هيچ گاه نتوانستند كه به طور موثري از آنها ماليات دريافت كنند . به تامين مايحتاج اقتصادي آوق اويلي ها ، نيز بيشتر مي توان نام « همياري » را نهاد تا ماليات . چرا كه تابع نظام خاصي نبوده و چه بسا ثروتمندان كل آن را تقبل مي كرده اند . بعضي مواقع ، شاهان با روي كار آمدن خان در بين تركمن ها ، موفق به جمع آوري ماليات مي شدند . براي نمونه مي توان از « بورجق خان » نام برد كه توسط كلته ها به عنوان خان شناخته مي شد . بورجق خان از طرف روسيه نيز به رسميت شناخته مي شد و ساليانه از هر خانوار 6 منات ماليات جمع آوري مي نموده است كه البته خانواده هاي كم بضاعت از پرداخت آن معاف بوده اند .

بورجق خان به علت ارتكاب به قتل يكي از افراد هم طايفه خود به نام « بالقان » قانلي شده و اقدام به فرار كرد . ( اين امر نشان مي دهد كه حتي خان نيز از قاعده قان دوشر و قانلي بودن مستثني نيست ) و به جاي وي « نور بردي خان » انتخاب شد . با روي كار آمدن بلشويك ها در روسيه ، كه مخالف خان ها بودند ، خاني كه ريشه در فرهنگ عشايري تركمن نداشت ، نيز از بين رفت .

منبع : كتاب مقدمه اي بر شناخت ايلات و عشاير تركمن
تاليف ابراهيم كلته

نویسنده عبدالرحمان نورالديني _ مدیر وبلاگ|چهارشنبه 1387/11/16,19:45|

نظرات:()

آخرين مطالب ارسالي